lífsmörk

Lífsmörk (biomarkarar) eru mælanleg einkenni eða eiginleikar líkamans sem gefa vísbendingu um starfsemi líffærakerfis eða heilsufar. Þau geta verið sameindir eins og prótein eða gen, efni í blóði eða öðrum líkamsvökva, lífeðlisfræðileg gildi eða myndgreiningarviðmið. Lífsmörk eru notuð til að lýsa ástandi, greina sjúkdóma, spá fyrir þróun sjúkdóms, og fylgjast með meðferð og mögulegum aukaverkunum.

Flokkun lífsmarka byggist oft á tilgangi þeirra: diagnostísk (greining), prognostísk (spá fyrir þróun), forspár (mælir svör við tiltekinni meðferð), farmakófinal eða pharmakódýnamísk (sýna áhrif lyfja), og öryggis- eða hættumörk (show utýtta öryggi). Í klínísku og rannsóknasamhengi eru lífsmörk einnig notuð til að meta árangur meðferðar og draga ályktanir um heilsufar.

Algengar dæmi um lífsmörk eru troponin í blóði til að greina hjartaáverka, HbA1c til að meta stjórn á sykursýki, C-reaktív prótein CRP sem vísbending um bólgu, PSA sem tæki til skima fyrir krabbameini í próstat, og erfðamörk eins og BRCA- genin sem veita upplýsingar um ættarsögu. Myndgreiningarmörk eins og MRI- eða PET-viðmið eru einnig þekkt dæmi.

Við þróun og innleiðingu lífsmarka fer ferlið oft í fjórum stigum: uppgötvun, analytísk staðfesting (nákvæmni og endurtekjanleiki mælinga), klínísk staðfesting (samband við sjúkdómsgildi og svar), og klínísk nýting (notkun í ákvarðanir). Miklar áskoranir liggja í breytileika milli sjúklinga, forspá fyrir tilteknum hópum, og að lífsmörk nýtist sem rétt endapunktur. Persónuupplýsingar tengdar erfðamörkum krefjast öruggrar meðferðar og upplýsts samþykkis, og reglur frá stofnunum eins og FDA/EMA ráða þróun og notkun þeirra.