félagsmótun

Félagsmótun, eða félagsleg mótun, er ferlið þar sem einstaklingar læra og innleiða þær venjur, gildi, viðhorf og félagsfærni sem nauðsynleg eru til að taka þátt í samfélaginu. Hún á sér stað allan samfélags- og lífsleiðina, en er sérstaklega áberandi í uppeldi barna og uppbyggingu sjálfsmyndar. Félagsmótun er grundvallarhugtak í sosiólogíu, lýð- og menntunarfræði.

Félagsmótun á sér stað í gegnum fjölbreytta þætti sem taldir eru upp sem væntanlegir kennarar eða umhverfi sem aðilar hafa samskipti við. Helstu aðilar eru fjölskyldan sem fyrsta félagslega einingin, skóli og formlegt menntakerfi, jafningjar og vinahópar, fjölmiðlar og nútímasamfélagsmiðlar, trúar- eða menningarlegar hefðir, sem og vinnustaðir og sjálfboðaliðasamtök. Í þessu ferli thyggist lært í gegnum hermun, leiðsögn, viðurkenningu og refsingu, og hlutverkaseytingu sem stuðlar að sjálfsmynd og færni.

Tegundir félagsmótunar skiptast oft í: (1) aðal- eða fyrstu félagsmótun sem á sér stað á fyrstu árum lífsins í fjölskyldunni, (2) annars félagsmótun sem gerist með skóla, jafningjum og fjölmiðlum, (3) fyrirfram skipulögð eða forvinnu félagsmótun sem kallast forgangsfélagsmótun, og (4) endurmótun sem felst í að aðlaga sig nýjum samfélagslegum aðstæðum eða hlutverkum. Aðferðir felast í innleiðingu viðmiða, umbun, refsingum og endurmati á hlutverkum og getu.

Fræðilegar nálganir fela í sér functionalisma sem lítur á mótun sem stöðugleikann sem helst samfélagið í samræmi, tákn- og hlutverkssamskiptakenningar sem skoða hvernig daglegt samspil mótar sjálfsálit og væntingar, og félagsnámskenningar sem leggja áherslu á að hegðun er lærð í samfélagslegu samhengi. Félagsmótun er mikilvæg fyrir samheldni, menningarlega endurtekningu og aðlögun að breyttu samfélagi, en hún bendir einnig á takmörkun vegna valda- og aðgangstældra þátta og menningarlegs mismunar.