deiktískar

Deiktískar eru orð eða orðhlutar sem fá merkingu út frá samhenginu í tali eða texta. Þær benda oft á fólk eða hluti, staði eða tíma, eða fyrri upplýsingar í samtalinu. Algeng dæmi eru persónufornöfn (ég, þú, hann), demonstrativfornöfn (þessi, sá, hinn) og staðar- eða tímadeiktísk orð (hér, þar, núna, þá).

Flokkun deiktískar má skipta í helstu gerðir: persónudeiktík (vísa til ræðanda eða annars aðila, t.d. ég, þú, hann), staðar- og tímadeiktík (vísa til staðar eða tíma, t.d. hér, þar, núna, þá) og ræðudeiktík (vísa til fyrri hluta samræðunnar eða í textanum, t.d. það sem, þannig).

Notkun: Deiktískar eru grunnstoð í að setja og skilja samhengi. Með þeim er hægt að tala á styttri hátt án endurtekningar. Þær geta þó valdið misskilningi ef samhengið er óljóst eða ef texti er lesinn utan upprunalegs samhengis eða menningarlegs ramma.

Uppruni og alþjóðlegt sjónarmið: Nafnið deiktík kemur frá grísku deiktikos („til að sýna/benda“). Hugtakið hefur verið notað í málvísindum til að lýsa orðum og tjáningu sem fá merkingu af stað, tíma, persónum eða fyrri hluta samræðunnar. Aðlögun og notkun deixis breytist milli tungumála og menningar, sérstaklega hvað varðar demonstratíva og persónu- og tímadeixis.