sjálfsákvörðunarétt

Sjálfsákvörðunaréttur er grundvallarréttur í alþjóðlegu réttarkerfi sem veitir þjóð eða þjóðarhóp rétt til að ráða yfir eigin pólitískri stöðu og tryggja eigin þróun, þar með talið efnahagslega, félagslega og menningarlega þróun. Rétturinn varðar bæði lögmæta sjálfstjórn innan ríkis og möguleika á fullu sjálfstæði sem getur leitt til stofnunar nýs fullvalda ríkis, að því gefnu að aðstæður leyfi og alþjóðasamfélagið veiti viðurkenningu.

Rétturinn er oft talinn greinist í tveimur þremur stigum: innanhérað eða innanríkis-sjálfsákvörðun, sem felur í sér aukna sjálfstjórn innan núverandi ríkis, og ytri sjálfsákvörðun, sem getur falið í sér sjálfstæði eða fulla aðskilningu. Framkvæmd réttarins byggist oft á friðsamlegum ferli, t.d. samkomulagi milli ríkisins og viðkomandi hópa, breytingum á stjórnarskrá eða lýðræðislegum ákvarðanatökum sem leyfa þjóð að njóta fleiri stjórnunar- og áhersluhluta.

Lögfræðilegur grundvöllur sits í alþjóðalögum og mannréttindareglum. Sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um sjálfstæði nýrra landa frá 1960 (Declaration on the Granting of Independence to Colonial Countries and Peoples) inniheldur meginákvæði um sjálfsákvörðun, og grein 1 í Alþjóðasáttmálanum um borgar- og pólítík réttindi (ICCPR) réttar þjóðum til að hafa sjálfsákvörðun. Nokkrar stofnanir, ásamt samþykktum og mannréttindayfirlýsingum, styðja einnig meginstefnu lýðræðis og sjálfstjórn. Notkun réttarins er háð aðstæðum og ríkisfráhyggjum; það veitir ekki endilega rétt til að stofna fullvalda ríki í öllum tilvikum, þar sem þörf er fyrir samráð, samstöðu og viðurkenningu alþjóðasamfélagsins.

See also: sjálfsákvörðunaréttur, dekolóníserun, sjálfstjórn, lýðræði.