çalmak

Çalmak Türkçede çok anlamlı bir fiildir ve temel olarak “çalıştırmak/üretmek” kökünden türemiştir. Kök anlamı olan vurma veya dokunma eyleminden hareketle, müzik icrası, hırsızlık ve ses üretme gibi farklı bağlamlarda kullanılır. Dilbilgisel olarak çoğunlukla geçişli kullanılır, ancak ses üretimiyle ilgili ifadelerde özne olarak ses çıkaran şey de olabilir.

Müzik çalmak anlamında kullanımı en yaygın olan anlamdır. Bir enstrümanı elde tutup ses üretme eylemini belirtir. Örnekler: “Gitar çalıyor.” “Piyano çalmak istiyorum.” Kıyasen; “keman çalmak,” “saksı çalmak” gibi ifadeler de kullanılır.

Çalmak ayrıca bir şeyleri izinsiz almak, çalıp götürmek anlamına gelir ve hırsızlık eylemini ifade eder. Nesne doğrudan fiilin nesnesi olarak görünür: “Cüzdanımı çaldı.” “Araba çalındı.” Bu kullanımdaki anlamı, yasa dışı elde etme fiilidir ve olumsuz çağrışımlıdır.

Üçüncü anlamı ise ses veya çınlama üretmekle ilgilidir. Bir nesne veya cihazın çıkardığı sesi betimler. Örnekler: “Telefon çalıyor.” “Kapı zili çalıyor.” Bu anlamda fiil, hareket eden öznenin ürettiği sesi ifade eder; nesne fiilin geçişli kullanımıyla değil, kendi başına ses üretir.

Çalmak, bağlama bağlı olarak farklı nesnelerle birlikte kullanılır ve bazı deyimsel ifadelerde de görülebilir. Genelde temel üç anlamı olan bu kelime, Türkçede günlük dilde sıkça karşımıza çıkar.