stjórnunarformum

Stjórnunarform eru samheiti yfir þær leiðir og kerfi sem ákvarða hvernig völd eru úthlutuð, hvernig ákvarðanir eru teknar og hvernig ábyrgð er dreifð innan stofnunar eða samfélags. Stjórnunarform ná yfir bæði pólítísk stjórnarform og stjórnunarform í fyrirtækjum og öðrum stofnunum. Öll formin hafa áhrif á lýðræði, réttindi, ábyrgð og hagkerfi.

Pólitísk stjórnunarform skiptast oft milli lýðræðis, einræðis og konungsstjórnar. Lýðræði byggir á kosningum, þátttöku borgaranna og ábyrgð valdhafa. Einræði felur í sér völd í höndum eins manns eða fámenna hópa og takmarkar pólítíska fjölbreytni. Konungsstjórn felur í sér konung eða konungsætt sem stundum hefur takmörkuð eða lögbundin völd; í öðrum tilvikum er konungur valdalaus eða táknræn auk ríkisstjórnarinnar.

Í fyrirtækjum og stofnunum eru algengar gerðir stjórnunarforma sem snúast um hvernig vald og ábyrgð dreifist. Miðstýrð stjórnun samanstendur af völdum sem hafa fest sig í höndum toppstjórnar; dreifð stjórnun veitir staðbundnum einingum meira vald. Hierarkískt skipulag byggir upp stigveldi, en flatara skipulag reynir að minnka stígaskiptingu. Aðrar gerðir fela í sér matrix-stjórn og holakracy sem leitast við að auka sveigjanleika og þátttöku.

Gildi stjórnunarforma liggja oft í reglulegri ábyrgð, gagnsæi og skilvirkni. Val á stjórnunarformi byggist á markmiðum stofnunar, laga- og menningarumhverfi og tækni. Rétt val og samræmd framkvæmd geta styrkt traust og starfsárangur.