sannfræði

Sannfræði er rannsókn á sannleika og réttlætingu. Hún spyr hvað það þýðir að eitthvað sé satt, hvernig við getum vitað að eitthvað er satt, og hvaða eiginleika sannleikur hefur. Þessi grein fjallar um helstu kenningar í sannfræði.

Ein af elstu kenningunum er samræmiskendining. Samkvæmt henni er fullyrðing sönn ef hún samræmist öðrum fullyrðingum sem við teljum vera sannar. Til dæmis, ef við vitum að allir menn eru dauðlegir og að Sókrates er maður, þá er fullyrðingin "Sókrates er dauðlegur" sönn vegna samræmis við þessar staðreyndir. Galli þessarar kenningar er að fullyrðingar geta verið samkvæmar innbyrðis en samt sem áður ósannar í raunveruleikanum.

Önnur mikilvæg kenning er samræmtkenning. Hún heldur því fram að fullyrðing sé sönn ef hún samsvarar raunveruleikanum, því sem er utan hugann. Til dæmis er fullyrðingin "Snjór er hvítur" sönn vegna þess að í heiminum er snjór í raun hvítur. Þessi kenning virðist einföld en getur verið flókin þegar kemur að hugtökum sem ekki eru beinir hlutir, eins og heimspeki eða stærðfræði.

Pragmatísk kenning um sannleika leggur áherslu á notagildi og árangur. Fullyrðing er talin sönn ef hún virkar í reynd, það er að segja ef hún leiðir til farsælla niðurstaðna eða lausna. Þessi kenning er tengd við bandaríska heimspekinga eins og Charles Sanders Peirce og William James. Gagnrýnendur hennar benda á að eitthvað sem virkar geti samt verið ósatt í grunnatriðum.

Að lokum er vert að nefna stoðkenningu. Samkvæmt henni er fullyrðing sönn ef hún er byggð á öðrum sannindum sem eru sjálfgefin eða augljós. Þetta skapar keðju af réttlætingu sem stöðvast á einhverjum óumdeilanlegum grunni. Sannfræði er því stöðug leit að skilningi á því hvað það þýðir að vita og hvað gerir fullyrðingar okkar áreiðanlegar.